Nghiên cứu tri thức bản địa trong y học cổ truyền của người Khmer tại tỉnh Bạc Liêu
Ngô Thị Minh Huyền,Cao Ngọc Giang, Lê Thanh Sơn, Nguyễn Thu Hằng, Nguyễn Minh Hùng, Đinh Ngọc Bảo, Phạm Lưu Kiều Mỹ
Tóm tắt
Nghiên cứu nhằm ghi nhận và đánh giá tri thức bản địa trong y học cổ truyền của cộng đồng người Khmer, tỉnh Bạc Liêu thông qua điều tra thực địa kết hợp phỏng vấn bán cấu trúc. Kết quả nghiên cứu đã xác định được 214 loài cây thuốc thuộc 187 chi và 79 họ thực vật. Trong đó, ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 211 loài (98,6%), 184 chi (98,4%) và 76 họ (96,2%). Các ngành Tảo nâu (Phaeophyta), Dương xỉ (Pteridophyta) và Thông (Pinophyta) có mức độ đại diện rất thấp, mỗi ngành chỉ ghi nhận một loài (0,47%). Các loài cây thuốc chủ yếu phân bố trong vườn nhà (45,79%), phản ánh mối liên hệ chặt chẽ giữa tri thức y học cổ truyền và không gian sinh hoạt cộng đồng. Xét theo dạng sống, nhóm cây thân thảo chiếm tỷ lệ cao nhất với 96 loài (44,9%). Bộ phận sử dụng khá đa dạng, bao gồm rễ, củ, thân, vỏ, lá, hoa, nhựa, mủ và toàn cây; trong đó nhóm bộ phân toàn cây được sử dụng phổ biến nhất với 80 loài (29,74%). Giá trị sử dụng được phân thành 19 nhóm công dụng. Nhóm bệnh liên quan đến gan, thận, mật và đường tiết niệu có số loài được sử dụng nhiều nhất (48 loài, 15,38%). Các phương thức chế biến chủ yếu gồm sắc lấy nước, chế biến thực phẩm, nấu nước tắm, bôi ngoài da và xông – hít. Kết quả nghiên cứu cho thấy tri thức bản địa về y học cổ truyền của người Khmer tại Bạc Liêu có tính đa dạng cao, gắn bó với điều kiện sinh thái địa phương và có giá trị quan trọng đối với bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc.
Từ khóa: Bạc Liêu, Đồng bào Khmer, phỏng vấn, tri thức bản địa, y học cổ truyền
Abstract
This study aims to document and evaluate indigenous knowledge of traditional medicine among the Khmer community in Bac Lieu Province through field surveys combined with semi–structured interviews. The results identified 214 medicinal plant species belonging to 187 genera and 79 families. Among them, the Magnoliophyta were overwhelmingly dominant, comprising 211 species (98.6%), 184 genera (98.4%), and 76 families (96.2%). The phyla Phaeophyta, Pteridophyta, and Pinophyta were poorly represented, with only one species recorded for each (0.47%). Medicinal plants were mainly distributed in home gardens (45.79%), reflecting the close relationship between traditional medical knowledge and community living spaces. In terms of life forms, herbaceous plants were the most prevalent group, with 96 species (44.9%). Plant parts used for medicinal purposes were diverse, including roots, tubers, stems, bark, leaves, flowers, latex, and whole plants; among these, the whole plant was most commonly used, involving 80 species (29.74%). The recorded medicinal uses were classified into 19 therapeutic categories. Plants used to treat liver, kidney, gallbladder, and urinary tract disorders accounted for the largest group, with 48 species (15.38%). Common preparation methods included decoction for oral use, preparation as food, boiling for bathing, topical application, and inhalation. The findings demonstrate that indigenous knowledge of traditional medicine among the Khmer people in Bac Lieu Province is highly diverse, closely linked to local ecological conditions, and of significant value for the conservation and sustainable development of medicinal plant resources.
Keywords: Bac Lieu Province, Khmer ethnic group, interviews, indigenous knowledge, traditional medicine